Да 1566 года адносіцца першае згадванне аб мястэчку Любань, да 1635 – аб мястэчку Урэчча. Землі краю ў гэты час належалі беларускім князям Алелькавічам, а з XVII стагоддзя ўладальнікамі зямель па Арэсе сталі Радзівілы.
У 1793 годзе Любанскія землі пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай увайшлі ў склад Расійскай імперыі, у 1808 годзе Любань атрымала пацверджанне ў правах мястэчка. 27 верасня 1938 года м. Любань перайменавана ў гарадскі пасёлак. 17 ліпеня 1924 г. быў створаны Любанскі раён у складзе Слуцкай акругі. З чэрвеня 1927 г. па ліпень 1930 г. раён уваходзіў у склад Бабруйскай акругі. У 1944 г. Любанскі раён аднесены да Бабруйскай вобласці, з 1954 г. – у складзе Мінскай вобласці.
7 сакавіка 1968 г. гарадскі пасёлак Любань атрымаў статус горада.
Гістарычныя матэрыялы
|
IX—V тысячагоддзе да н.э.(мезаліт) |
Засяленне Паарэсся (стаянкі Азярное-1, ур. Дубнае, воз. Вячора). Выкарыстанне крамянёвых, рагавых, касцяных прылад працы. Асноўныя заняткі — паляванне, рыбалоўства, збіральніцтва |
|
V — канец III, пачатак II |
Росквіт прысвойваючай гаспадаркі. У III тысячагоддзі да н. э. пачынаё развівацца вытворчая гаспадарка— зёмляробства і жывёлагадоўля. Значны прырост насельніцтва, заселены ўзвышаныя мясціны па Арэсе і яе прытоках, берагі азёр |
|
Канец III, пачатак |
Пачатак апрацоўкі металу, актывізацыя сувязей з плямёнамі іншых рэгіёнаў, перасягіенні племянных саюзаў. Земляробства і жывёлагадоўля —асноўныя заняткі людзей. Галоўныя прылады |
|
І тысячагоддзе да н.э.— |
Асваенне спосабу атрымання жалеза з балотных і азёрных руд. Насельнікі жывуць ва ўмацаваных (гарадзішчы) і неўмацаваных (селішчы) пасёлках |
|
VII—IX ст. |
Рассяленне ў Паарэссі ўсходне-славянскіх плямёнаў — дрыгавічоў. Помнікі — курганныя пахаванні каля вв.Рэдкавічы, Арлёва, Н. Юрковічы, Жалы |
|
X—XII ст. |
Любаншчына ў складзе Тураўскага і Турава-Пінскага княстваў |
|
XII ст.—1791 г. |
У складзе Слуцкага ўдзельнага княства |
|
20-я гады XIV ст.— |
У складзе Вялікага княства Літоўскага |
|
Пачатак XVI ст. |
Набегі крымчакоў, разарэнне зямель, вялікія страты насельніцтва |
|
1566 г. |
У пісьмовых крыніцах сустракаюцца звесткі аб м. Любань Ярэміцкай воласці, вв.Асавец, Пласток, Рэдкавічы, Чабусы, Шыпілавічы, Ямінск |
|
1569—1793 гг. |
Любаншчына ў складзе Рэчы Паспалітай |
|
1582 г. |
У пісьмовых крыніцах сустракаюцца звесткі пра вёскі Закальное, Касцяшы, Невалаж, Обчын, Смольгава, |
|
Пачатак XVII ст.— |
Дзейнасць Урэцкай гуты (люстэркавай мануфактуры) |
|
1635 г. |
Упершыню сустракаюцца звесткі пра м. Урэчча |
|
1648 г. |
Разарэнне зямель Любаншчыны казацкімі і шляхецкімі атрадамі ў час казацка-сялянскай вайны 1648—1654 гг. |
|
1655 г. |
Шлях праз Любаншчыну рускіх войск пад камандаваннем князя Трубяцкога (руска-польская вайна 1654—1667 гг.) |
|
1658 г. |
Выступленне сялян вёсак — Ямінск, Шыпілавічы, Убібацькі супраць самаўпраўства арандатара Васіля Тышкевіча. |
|
1740-я гады |
Выступленне прыхаджан Асавецкага і Урэцкага прыходаў супраць уніяцтва |
|
1793 г. |
Землі Любаншчыны пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай увайшлі ў склад Расійскай імперыі |
|
4 верасня |
Пад Любанню рускімі войскамі разбіты паўстанцкі атрад |
|
1808 г. |
Любань атрымала пацвярджэнне ў правах мястэчка |
|
1815 г. |
У маёнтку Таль кн. Вітгенштэйн заснаваў вінакурны завод |
|
29 верасня 1823 г. |
У фальварку Смольгаў нарадзіўся Людвік Кандратовіч (Уладзіслаў Сыракомля), беларускі пісьменнік і паэт |
|
31 кастрычніка 1823 г. |
У в. Шыпілавічы нарадзіўся П. М. Шпілеўскі, беларускі этнограф, пісьменнік |
|
1830 г. |
У маёнтку Урэчча пачаў працаваць вінакурны завод |
|
1839 г. |
У м. Любань адкрыта царкоўнапрыходская школа |
|
1846 г. |
Выступленне сялян в. Нежын супраць злаўжыванняў памешчыка Казакевіча |
|
1861 г. |
У в. Ямінск адкрыта народнае вучылішча |
|
Лістапад 1917 г. |
На Любаншчыне ўсталявалася савецкая ўлада, у цэнтрах валасцей в. Асавец і Забалаць створаны валасныя рэвалюцыйныя камітэты |
|
Люты —снежань 1918 г. |
Любаншчына акупіравана германскімі войскамі |
|
1919 г. |
У м. Любань адкрыты народны дом і бібліятэка |
|
Жнівень 1919— |
Любаншчына акупіравана палякамі |
|
1921 г. |
Створана Забалацкае крэдытнае таварыства «Снапок»; арганізавана ячэйка КП(б)Б |
|
21 мая 1921 г. |
Бандыты на чале з Саўкам Багалевічам учынілі яўрэйскі пагром у м. Любань |
|
1923 г. |
У м. Любань арганізавана камсамольская ячэйка |
|
1924 г. |
У былым Маёнтку Ярэмічы створана таварыства па сумеснай апрацоўцы зямлі «Усход» |
|
Ліпень 1924 г. |
Створаны Любанскі раён (плошча 1600 кв. км, 224 населеныя пункты, 30 140 жыхароў) |
|
26 жніўня 1924 г. |
Першы сход камуністаў раёна, выбраны Любанскі РК КП(б)Б |
|
Лістапад 1924 г. |
Першая раённая сельскагаспадарчая выстаўка |
|
7—8 снежня 1924 г. |
Першы з'езд саветаў у Любані, які выбраў раённы выканаўчы камітэт |
|
1925 г. |
Адкрыта раённая бальніца; арганізаваны піянерскія атрады ў вёсках Асавец, М. Гарадзяцічы, Турок, Арлёва, Рачэнь, Обчын, Кузьмічы, Любань і Урэчча |
|
1926 г. |
Створана будаўнічая арганізацыя «Арэскі калфонд» для правядзення меліярацыйных рабрт на Любаншчыне |
|
1927 г. |
У в. Пласток арганізаваны першы на Любаншчыне калгас «Іскра»; на асушаных тарфяніках створаны саўгас «10-годдзё БССР» |
|
1929 г. |
На асушаных тарфяніках арганізавана чырвонаармейская камуна імя БВА; створаны калгасы ў вёсках Таль, Забалаць, Ямінск, |
|
1932 г. |
Янка Купала наведаў камуну імя БВА і саўгас «10-годдзе БССР». У чэрвені 1933 г. выйшла з друку паэма «Над ракой Арэсай» |
|
1938 г. |
Любань атрымала статус гарадскога пасёлка |
|
Канец чэрвеня 1941 г. |
Любанскі раён акупіраваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі |
|
7 лістапада 1941 г. |
Аперацыя партызан па разгрому нямецка-паліцэйскага гарнізона ў г.п.Любань |
|
Лістапад 1941 г. |
Карная акцыя акупацыйных улад па знішчэнню яўрэяў — жыхароў г.п.Любань |
|
Сакавік 1942 г. |
Карная аперацыя «Бамберг» па знішчэнню партызанскіх атрадаў |
|
Жнівень —верасень |
Будаўніцтва партызанскага аэрадрома на востраве Зыслаў |
|
1 кастрычніка 1942 г. |
Пачаў работу Любанскі падпольны РК ЛКСМБ |
|
Студзень 1943 г. |
На тэрыторыі Любанскага раёна адноўлена выданне газет «Звязда» (орган ЦК і Мінскага абкома КП(б)Б) і «Чырвоная змена» (орган ЦК ЛКСМБ) |
|
21 сакавіка 1943 г. |
Пачаў работу Любанскі падпольны РК КП(б)Б |
|
9 красавіка 1943 г. |
Выйшаў першы нумар газеты «Кліч Радзімы», орган Любанскага падпольнага РК КП(б)Б |
|
30 чэрвеня 1944 г. |
Любань і Любанскі раён вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў |
|
Жнівень 1944 г. |
Адноўлена работа 55 калгасаў і 2 саўгасаў, 2 сярэдніх, |
|
1951 г. |
У г. п. Урэчча створана абшчына праваслаўнай Свята-Мікалаеўскай царквы |
|
1962 г. |
Тэрыторыя Любанскага раёна расшырана далучэннем тэрыторый Дарасінскага сельсавета і Урэцкага гарпасялковага савета |
|
1968 г. |
Гарадскі пасёлак Любань атрымаў статус горада; Любанская раённая камсамольская арганізацыя ўзнагароджана ордэнам Айчыннай вайны I ст. за мужнасць і гераізм, праяўленыя камсамольцамі і моладдзю раёна ў гады вайны; у г. Любань адкрыты музей народнай славы |
|
1989 г. |
У г. Любань адкрыты парк культуры і адпачынку; |
|
1991 г. |
У г. Любань створана рэлігійнае таварыства праваслаўнай Свята-Праабражэнскай царквы |
|
1992 г. |
У в.Таль пачаў дзейнічаць праваслаўны Свята-Троіцкі прыход |
|
9 лістапада 1992 г. |
Раённая арганізацыйная канферэнцыя ПКБ у г. Любань |
|
1993 г. |
У г. Любань пачаў дзейнасць каталіцкі прыход Мацеры Божай Фацімскай |
|
1994 г. |
У г. Любань, г. п. Урэчча, п. Сосны створаны рэлігійныя таварыствы царквы веры евангельскіх хрысціян |
|
1995 г. |
Устаноўчая канферэнцыя Аграрнай партыі ў Любанскім раёне. |
Страницы истории города Любани
XVI в.
1566 г. – в завещании о разделе Слуцкого княжества между братьями Олельковичами впервые встречается упоминание в письменных источниках о м. Любань Еремичской волости Слуцкого княжества: в местечке насчитывалось 35 дымов, проживало 210-225 человек. Жители считались мещанами и в правовом отношении были отмежеваны от крестьян.
XVII в.
Местечко Любань перешло во владение Радзивиллов.
В 1603 г. в Амстердаме вышла «карта Маковского», на которой среди более тысячи населенных пунктов ВКЛ нашлось место и для Любани. Это первое картографическое упоминание местечка Любань, и появление его на этой карте, а затем и на карте Данкертсов (Амстердам, 1695 г.) свидетельствует о том, что Любань представлял собой значительную единицу политико-экономической системы ВКЛ. В Любани в это время насчитывалось около 100 дымов, проживало 600-650 человек. В 1661 г Богуслава Радзивилла даровал Любани Статут, которым регулировались отношения между жителями местечка и администрацией Радзивиллов: жители местечка подтверждались в правах мещан и получали право самоуправления во главе с бургомистром. За пользование землей платили чинш-12.5 злотых в год с волоки
XVIII в.
После второго раздела РП в 1793 г. центральная часть современной Беларуси, в т.ч. и Любань, вошла в состав Российской империи. В ответ в Речи Посполитой вспыхнуло восстание, события которого затронули Любань: в ночь с 3 на 4 сентября 1794 г. при переправе через Орессу был разбит повстанческий отряд во главе со Ст. Грабовским. В конце XVIII в местечке Любань насчитывалось 78 дымов, проживало 416 человек
XIX в.
В начале XIX в. изменился владелец земель – все владения Радзивилла получил в качестве приданого за своей молодой женой Стефанией Радзивилл кн. Витгенштейн.
В 1808 г. Любань был подтвержден в правах местечка. В Любани в это время были 4 улицы: Широкая, Надречная, Поддубская и Новожидовская, на которых насчитывалось 90 дворов. В центре располагалась рыночная площадь, на берегу Орессы пристань, с которой сплавлялось до 20 тысяч пудов разных грузов ежегодно. Невдалеке стояла мельница о двух колесах, при ней имелся спуск; перед мельницей полукругом была построена плотина для задержания воды реки выше по течению.
На дороге Слуцк-Глуск в 1,5 версты через Орессу действовал перевоз – дощатый настил на трех лодках, из-за которого в 1866 г. шли судебные разбирательства между жителями местечка и администрацией Витгенштейна. Суд принял решение в пользу Витгенштейна.
В течение XIX в. местечко увеличилось почти в два раза. После войн XVII в. и борьбы магнатских конфедераций за власть в XVIII в. количество жителей м. Любань сократилось до 345 чел. в начале XIX в., в конце XIX в. в Любани насчитывалось 150 дворов, проживало 766 человек.
Большинство населения Любани XIX- нач.XX вв. – православные белорусы. Впервые Спасо-Преображенская церковь в Любани упоминается под 1707 г. в списке военных налогов за духовенство, в 1863 г. было построено новое здание церкви. Во время сильного пожара в Любани в 1912 (1913) г. оно сгорело. Имеются архивные документы о выделении денежных средств на ремонт церкви в Любани, но начавшаяся Первая мировая война не дала возможности восстановить здание церкви.
В середине XIX в. Любани имелось 30 еврейских домов, в начале ХХ в. евреи составляли треть населения м.Любань. Они занимались ремеслами и мелкой торговлей. В конце XIX в. в Любани появилась первая синагога, позже ее стали называть «старой», в начале ХХ в. – была построена новая синагога. Это было место для народных собраний и школы. На стене синагоги, ориентированной на Иерусалим, располагался «священный ковчег» - шкаф, где хранились свитки Торы.
Среди евреев Любани много выдающихся личностей. Например, братья Эпштейн: старшего брата- Залмана Эпштейна – считают одним из основоположников романтизма в еврейской литературе; его младший брат – Ицхак Эпштейн – педагог, языковед, основоположник преподавания на возрожденном иврите. Рахель Фейгенберг- писатель и переводчик, писала повести и рассказы о жизни евреев в России, среди них- автобиографическая повесть «Kinder Johren», где в мягких, лирических тонах она живо рисует быт родного местечка. Выходец из м. Любань Симха Асаф, автор многочисленных трудов по исследованию литературы, истории еврейского права, средневековой еврейской культуры и истории евреев в Палестине, в 1948-1953 гг. был членом первого состава Верховного Суда Израиля.
В начале ХХ века в Любани насчитывалось 339 домов, проживало 2014 человек. Во главе местечка стояла мещанская управа, в Любани были почта и телеграф, аптека, работал фельдшер. В 1905 г. на окраине местечка была построена паровая мельница, в 1907 г. на Пластке (нынешний район Крахмального завода) открыто народное училище с ремесленным отделением. Это было третье учебное заведение в местечке наряду с начальной церковно-приходской школой при Спасо-Преображненской церкви и начальной еврейской школой при синагоге. Первая мировая война обошла Любань: фронт проходил в 200 км западнее,- но многие жители местечка были мобилизованы в армию.
В ноябре 1917 г. в м. Любань была установлена новая – Советская власть. В 1918-1920 гг. Любань был дважды оккупирован – сначала немецкими войсками, затем польскими. После подписания Рижского мирного договора Любань вошел в состав БССР, граница проходила в 70 км западнее. Через нее с запада на территорию Советской Беларуси перебрасывались бандформирования. Одно из них – банда Савки Боголевича – 21 мая 1921 г. напала на Любань и учинила погром. За годы ПМВ и гражданской войны численность населения сократилась с 2211 человек до 1468.
17 июля 1924 г. Любань стал центром образованного района. С этого времени начинается бурный рост местечка: старые улицы получили новые названия, появились новые улицы; рыночную площадь вынесли на окраину, которая вскоре соединилась со Слободой; на западной окраине образовались два Кировские поселка. В местечке работает средняя белорусская, семилетняя еврейская, в 1938 г. открыта русская начальная школа. Открыта больница, крахмальный завод, через Орессу построен мост. С 1938 г. м.Любань получило статус городского поселка.
В годы Великой Отечественной войны Любань был превращен немецко-фашистскими оккупационными властями в немецко-полицейский гарнизон. Жители поселка – граждане еврейской национальности – были выселены в отдельный район – гетто: часть улиц Комсомольской и Советской, переулки Речной и Банный – были обнесены колючей проволокой. В ноябре 1941 г. оккупационные власти провели акцию уничтожения еврейской населения Любани – в одну ночь погибли около 800 человек. Одному из них удалось выжить – Зиновий Кнель в своих воспоминаниях, вышедших в Израиле, рассказал всему миру о страшной судьбе жителей г.п.Любань в годы ВОВ.
С первых дней оккупации в Любани действовали подпольные патриотические группы. Членами одной из них стали ученики старших классов Любанской белорусской средней школы, другой – работники Любанского больницы. 30 июня 1944 г. Любань был освобожден от немецко-фашистских захватчиков.
После освобождения начался период восстановления разрушенной войной экономики –в кратчайшие сроки восстановили работу крахмальный завод и МТС, была создана мелиоративная организация, начали работу маслозавод, пенькозавод и автоколонна; возобновили работу школы и дом культуры. В 1959 г. в Любани был достигнут довоенный уровень населения – 3700 чел. В городском поселке были заложены новые улицы.
7 марта Любань получил новый статус – он стал городом. В это время в городе насчитывалось 6700 человек.
В настоящее время площадь города Любань составляет около 7 кв.км. В нем насчитывается улиц и переулков, жилых домов, проживает 11,1 тыс. человек. Любань – административный, промышленный и культурный центр региона.
Мар'іна балота,
Ніхто не ймець веры,
Колькі ты хаваеш
Багаццяў без меры!
Мар'іна балота,
Колькі ў табе красаў!
На сабе гадуеш
Камуну, саўгасы.
Мар'іна балота,
Буйнае прыволле!
Людзей сёння корміш,
Даеш корм жывёле...
Ідуць рэхі ў светы
Аб камуне цуднай,
Што так забуяла
Хутка, не марудна.
На прыселлі Сосны
Адзін заснаваўся,
На гіганта вырас,
Адно дзіву дайся!
А другі — Загалле —
Па той бок Арэсы
Зацвіў на балотах,
На тых пусталесах...
Сосны, мае Сосны!
Спрадвеку раслі вы,
Бачылі нямала
У свой век нешчаслівы.
Выраслі ж вы буйна
Усяго за тры годы,
Горда ўзняліся,
Забуялі горда.
Ідуць рэхі ў светы..
А тым самым часам
Побач ля камуны
Паўсталі саўгасы.
Ці то сонца свеціць,
Ці то месяц ясны,
Вам смяецца неба
Весела і шчасна...
Янка Купала. 3 паэмы «Над ракой Арэсай»